Reklama

Vestium vel Ruten

Nie każdy wie, że odkryty w 1844 roku przez Carla Ernsta Clausa ruten, pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 44, odkrył wcześniej Jędrzej Śniadecki.

Koniec XVIII wieku to okres bardzo burzliwego rozwoju nauk chemicznych. W 1789 roku opublikowano w Paryżu dwie ważne książki: "Traité de chimie" (Elementarz chemiczny) Lavoisiera oraz "Méthode de la nomenclature chimique" (Metoda nomenklatury chemicznej), której był jednym z czterech autorów. Dały początek nowoczesnej chemii i w ogromnym stopniu przyczyniły się do postępu badań chemicznych w tej dziedzinie w Europie.

Reklama

"Nowy metall w surowey platynie odkryty"

Odkryto wtedy wiele nowych pierwiastków. Jednym z ważnych surowców, z których je wyodrębniano, była surowa platyna pozyskiwana w Ameryce Południowej. W latach 1803-1804 dwóch angielskich chemików z Londynu, Smithson Tennant i William Wollaston, znalazło w niej cztery nowe pierwiastki - iryd, osm, pallad i rod. Podobne analizy prowadzili chemicy francuscy w Paryżu, ale nie zakończyli ich zgłoszeniem nowych pierwiastków.

W badania nad surową platyną włączył się Jędrzej Śniadecki (1768-1838), chemik, lekarz i farmaceuta. W 1808 roku opublikował w Wilnie w języku polskim "Rosprawę o nowym metallu w surowey platynie odkrytym" oraz wygłosił wykład na ten sam temat na Uniwersytecie Wileńskim. W pracy tej powtórzył reakcje opisane przez angielskich oraz paryskich chemików i wyodrębnił wyżej wymienione cztery interesujące metale, dodatkowo jednak odkrył nowy pierwiastek metaliczny, który nazwał vestium na pamiątkę odkrycia planetoidy Westa.

Wiedza chemiczna

Śniadecki pochodził z zamożnej rodziny na Kujawach, dysponującej znacznym majątkiem, w tym browarem. Jędrzej uczęszczał do sławnej do dziś szkoły w Krakowie (obecnie I Liceum im. Nowodworskiego) i jako wybitnie zdolny uczeń otrzymał medal od wizytującego szkołę króla Stanisława Augusta. Później studiował na uniwersytecie w Krakowie, we włoskiej Pawii, w Birmingham w Wielkiej Brytanii oraz w Wiedniu. Po powrocie do Polski objął stanowisko profesora na Uniwersytecie w Wilnie i zajął się badaniami chemicznymi. W 1800 roku opublikował tam podręcznik "Początki chemii" (dwa późniejsze wydania w 1807 i 1816 roku), przedstawiający stan wiedzy chemicznej w ówczesnej Europie.

Starszy brat Jędrzeja, Jan, był działaczem Komisji Edukacji Narodowej oraz profesorem matematyki i astronomii w Szkole Głównej w Krakowie w latach 1792-1803. Przeniósł się do brata do Wilna, gdzie został rektorem uniwersytetu w latach 1807-1815, kiedy Jędrzej był już tam profesorem (stanowisko uzyskał na skutek wcześniejszych starań Jana). Jan prowadził bardzo bogatą korespondencję, m.in. z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim, ministrem spraw zagranicznych cara Aleksandra I w Petersburgu w latach 1804-1806, a w latach 1803-1824 - kuratorem wileńskiego okręgu naukowego. Publikował prace w Petersburgu i Berlinie, był członkiem korespondentem Petersburskiej Akademii Nauk. Dużo podróżował po Europie, zajmował się naukami przyrodniczymi, w tym chemią. Bardzo się interesował karierą młodszego brata, jeszcze w okresie gimnazjalnym, a później podczas uniwersyteckich studiów w Krakowie. Wydaje się, że to właśnie dzięki niemu odkrycie Jędrzeja nabrało rozgłosu w Europie.

"Professor Chimii w Wilnie pokazał"

Jedenastego lipca 1808 roku Instytut Francuski w Paryżu zanotował, że Jan Śniadecki wygłosił w Paryżu komunikat na temat obserwacji astronomicznych. Tego samego dnia francuski przewodniczący posiedzenia, profesor Jean-Baptiste Delambre (1749-1822), w obecności wybitnych członków Instytutu, przyjął do wygłoszenia pracę Jędrzeja Śniadeckiego o odkryciu nowego pierwiastka vestium w surowej platynie. Odczytano ją na posiedzeniu tydzień później, 18 lipca 1808 roku, a następnie powołano komitet złożony z czterech wybitnych chemików paryskich - Claude'a Bertholeta, Antoine'a Fourcroya, Louisa-Bernarda Guytona de Morveau i Louisa Vauquelina - który miał powtórzyć doświadczenia Jędrzeja Śniadeckiego.

O odkryciu poinformowało krótko znane paryskie czasopismo popularnonaukowe "Journal de Physique, de Chimie, d'Histoire Naturelle et des Arts" wydawane przez Jeana-Claude'a Delamétherie (1743-1817), przyrodnika, mineraloga i geologa francuskiego, popierającego rewolucję francuską, w numerze z lipca 1808 roku:

O vestium, nowym metalu odkrytym w platynie

"Piszą z Niemiec, że jakiś chemik odkrył jakiś metal w ziarnistej platynie. Nazwał go Vestium od nazwy Vesta, danej ostatniej planecie odkrytej przez Olbersa. Ziarna platyny zawierają w rezultacie, 1. Platynę, 2. Pallad, 3. Rod, 4. Osm, 5. Iryd, 6. Vestium. Znajdują się tam jeszcze, złoto, żelazo, miedź, tytan..."

Niestety, na tym dobre wiadomości się kończą. Wydaje się, że w swoich sprawozdaniach Instytut Francuski nie powrócił już do tematu, natomiast wspomniane wcześniej czasopismo francuskie umieściło w numerze ze stycznia 1809 roku krótką notkę, że odkrycie vestium nie zostało powtórzone i konieczne są dalsze badania. W numerze ze stycznia 1809 roku czytamy:

Mineralogia: O vestium

"To dotyczy nowego metalu, o którym mówi się, że znajduje się w ziarnach surowej platyny; jednakże te doświadczenia nie zostały powtórzone: stąd należy oczekiwać nowych prac".

Nigdy nie podważano ani poddano dyskusji

Zastanawiającym i optymistycznym jest natomiast fakt, że skrócona wersja polskiej pracy Jędrzeja Śniadeckiego w tłumaczeniu na język rosyjski ukazała się w jednym z dwóch najważniejszych w Rosji przyrodniczych czasopism o charakterze popularnonaukowym, wydawanym przez Petersburską Akademię Nauk od 1800 roku "Technologiczeskim Żurnale" w Petersburgu, w ostatnim z czterech numerów rocznika 1809. Informacja nie została nigdy podważona ani poddana dyskusji.

Reklama

Reklama

Reklama

Reklama

Strona główna INTERIA.PL

Polecamy

Rekomendacje